İnşaat veya taahhüt projelerinde, taraflar (yüklenici ve iş sahibi) genellikle yapılacak işin sınırlarını, niteliğini ve bedelini bir eser sözleşmesi ile belirler. Ancak, projelerin dinamik yapısı gereği, sözleşmede öngörülmeyen, sonradan ortaya çıkan veya iş sahibinin talebi olmaksızın projenin selameti için yapılması zorunlu hale gelen işler ortaya çıkabilir. Yüklenicinin, sözleşmede açıkça kararlaştırılmamış bu işleri yapması durumunda, bu emeğin karşılığı olan “sözleşme dışı ek iş bedeli” gündeme gelir. Bu bedelin talep edilebilmesi, Türk Borçlar Kanunu’ndaki özel hükümlere tabidir.

Eser Sözleşmesinde Ek İş ve Sözleşme Dışı İş Ayrımı

Taraflar arasındaki hukuki ilişkinin temelini oluşturan 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK), eser sözleşmesini, yüklenicinin bir eser meydana getirmeyi, iş sahibinin de bunun karşılığında bir bedel ödemeyi üstlendiği sözleşme olarak tanımlar (TBK m. 470). Sözleşmede kararlaştırılan bedel “götürü” veya “yaklaşık” olabilir. Sorun, sözleşmede öngörülmeyen işlerin yapılmasıyla başlar.

Sözleşmede Kararlaştırılan “Ek İş”

Bazı sözleşmelerde, iş sahibinin sonradan talep edeceği “ek işler” veya “iş değişiklikleri” için nasıl bir bedel ödeneceği (örneğin, sözleşme birim fiyatları üzerinden veya yeni birim fiyat tespitiyle) kararlaştırılabilir. Bu durumda, yapılan iş “sözleşme dışı” değil, “sözleşme içi ek iş” olarak kabul edilir ve ödeme, sözleşme hükümlerine göre yapılır.

Sözleşme Kapsamında Olmayan (Anlaşma Harici) İş

Sözleşme dışı ek iş ise, tarafların iradelerinin sözleşme kurulurken hiç kapsamadığı, sonradan yapılması zorunlu hale gelen veya iş sahibi tarafından talep edilse bile bedelinde anlaşılmamış işlerdir. Yüklenici, sözleşmede olmayan bir imalatı yapmışsa, bu işin bedelini sözleşmeye dayanarak talep edemez. Bu noktada, kanunun diğer hükümleri devreye girer.

Sözleşme Dışı İş Bedelinin Hukuki Dayanağı ve Talep Yöntemi

Sözleşmede bir hüküm bulunmadığında, yüklenicinin yaptığı fazladan işin bedelini alabilmesi için Yargıtay tarafından da istikrarlı olarak kabul gören temel hukuki dayanak, “Vekaletsiz İş Görme” hükümleridir.

Vekaletsiz İş Görme Hükümleri (TBK m. 526 vd.)

Yüklenicinin, iş sahibinin menfaatine olduğunu düşündüğü veya projenin tamamlanması için zorunlu olan ancak sözleşmede yer almayan bir işi, iş sahibinin bilgisi veya talimatı (vekâleti) olmaksızın yapması durumudur. 6098 sayılı TBK m. 527 uyarınca, vekaletsiz iş gören (yüklenici), bu işi iş sahibinin menfaatine ve varsayılan iradesine uygun olarak yapmışsa, yaptığı zorunlu ve faydalı masrafları talep etme hakkına sahip olur.

Yargıtay uygulamasına göre, yüklenicinin vekaletsiz iş görme hükümlerine dayanabilmesi için, yapılan işin iş sahibi için “faydalı” veya “zorunlu” olması ve işin niteliğinin iş sahibinin “varsayılan iradesine” (farazi rızasına) uygun olması gerekir. Örneğin, temel kazısı sırasında ortaya çıkan beklenmedik bir su kaynağını durdurmak için yapılan ilave izolasyon, iş sahibinin menfaatine zorunlu bir iştir.

İspat Yükümlülüğü ve Dava Süreci

Bu tür bir alacak talebinde ispat yükü yüklenicidedir. Yüklenici, açacağı alacak davasında şunları ispatlamalıdır:

1. Yapılan işin mevcut sözleşme kapsamında olmadığını.
2. Bu işi kendisinin yaptığını (fotoğraf, video, tanık, şantiye defteri vb.).
3. İşin, iş sahibinin menfaatine veya zorunlu olarak yapıldığını.
4. Yapılan işin bedelini (Bu bedel, sözleşme fiyatlarıyla değil, işin yapıldığı tarihteki piyasa rayiç bedellerine göre mahkemece atanacak teknik bilirkişi heyeti tarafından hesaplanır).

Görevli mahkeme genellikle Asliye Hukuk Mahkemesi’dir (ticari işlerde Ticaret Mahkemesi). Zamanaşımı süresi ise TBK m. 146 uyarınca, genel zamanaşımı süresi olan 10 yıldır.

Sıkça Sorulan Sorular

Soru 1: İş sahibi sözleşme dışı işi sözlü olarak talep ettiyse durum değişir mi?

Cevap: Evet, değişir. Eğer iş sahibi işi sözlü olarak talep etmiş ve yüklenici de bunu yapmışsa, bu durum “vekaletsiz iş görme” olmaktan çıkar ve taraflar arasında bedeli konusunda anlaşılmamış yeni bir “eser sözleşmesi” ilişkisi doğar. Yüklenici, işi yaptığını ispatladığı takdirde, yine işin yapıldığı tarihteki serbest piyasa rayiç bedelini (bilirkişi tespitiyle) talep edebilir.

Soru 2: Sözleşme dışı ek iş bedeli nasıl hesaplanır?

Cevap: Sözleşme dışı işin bedeli, taraflar arasındaki ana sözleşmedeki birim fiyatlara göre hesaplanmaz. Çünkü bu iş, o sözleşmenin bir parçası değildir. Bedel, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun vekaletsiz iş görme veya haksız zenginleşme hükümlerine göre, işin yapıldığı yıldaki (imalat tarihindeki) piyasa rayiç bedelleri (malzeme + işçilik + makul yüklenici kârı) esas alınarak mahkemenin görevlendireceği uzman bilirkişiler tarafından belirlenir.

Soru 3: Haksız zenginleşme hükümlerine göre talepte bulunulabilir mi?

Cevap: Vekaletsiz iş görme koşulları (işin, iş sahibinin menfaatine veya varsayılan iradesine uygun olması) tam olarak oluşmamışsa, yüklenici ikincil (tali) bir dayanak olarak haksız zenginleşme hükümlerine (TBK m. 77 vd.) başvurabilir. İş sahibi, yüklenicinin emeği ve malzemesiyle, kendi mülkünde bir değer artışı (zenginleşme) yaşamıştır. Yüklenici, bu zenginleşme oranında (fakat en fazla kendi fakirleştiği oranda) bedel talep edebilir. Ancak Yargıtay, bu tür durumlarda öncelikle vekaletsiz iş görme hükümlerinin uygulanmasını tercih etmektedir.